sartre, imgelem ve imgelemenin ruhbilimi üzerine yazdığı denemelerinde kaynaklarından ustaca yararlandığı husserlci yönelmişlik fikrinin fransa'da anlaşılmasını sağlayan ilk kişi oldu. 1945'te confluences'ta yayımlanan makaleleri, yönelmişlik fikrinin, varoluşçuluğun temel bir kazanımına nasıl yol açtığını açıklıyor: heidegger'in uzantısında, insanlık durumunun önsel bir yapısı olarak algılanan dünyada-olan. “descartes'ın ‘verili gerçek ancak bilinç için vardır’ önermesine husserl’in dehası şunu eklemişti: ‘her bilinç herhangi bir şeyin bilinci olarak var’dır.’ i̇şte dünyayla aramıza bir perde koyan kavrayışlar böyle farklılaşıyordu. artık dünya, bergson'da olduğu gibi bilince yansımıyordu, şurada tam önümüzde duruyor, endamına ve derinliğine kavuşuyordu.” jean beaufret 1945’te, dünyada-olan olarak tanımlanan insana yeniden değiniyor ve husserl ve filozof brentano’nun izinden giden heidegger'in -sainte-victoire dağı karşısındaki cézanne gibi-, izlenimciliğin gökkuşağında ayrışmış olan dünyaya yoğunluğunu ve gerçekliğini yeniden kazandırdığını belirtiyordu.

sartre, heidegger'in, varlık ve zaman’ın “varoluş çözümlemesi”nde araştırdığı dünyada-olan'da, yönelmişlik izleğinin izlerini mutlaka bulmuş olmalı. burada dünyada-olan, insanın varoluşunun temel durumu olarak betimleniyordu; bu yapı, varlık’la varolan arasındaki ayrımın içinde yer alan varlık’ın açılmasıyla insan varolmasının olanağını bile temellendiriyordu. ama heidegger’de bu aynı zamanda, çaresiz sonluluğumuzun şu allak bullak edici keşfiydi de. farkında olmadan tuzağa düşürülen, aşkınlığında sıçrama ve atılım olarak ne varsa hepsini acımasızca kısıtlayan bu kendi parçası karşısında çaresiz kalan insanın durumunu anlatmak için beaufret, varlık ve zaman’dan iyi kötü çevirdiği şu formülü öneriyordu: rastlantısal-nesnelerin-tüm-zamanı-aldığı-bir-dünyaya-atılmış-bulunmakla-kendisinin-ötesinde-olmak.

s.58—

frédéric de towarnicki
martin heidegger —anılar ve günlükler

türkçesi: zeynep durukal
yky

walser genellikle bir kazazedenin, romantik düşsel bir hayal gücünün bakış açısından yazar. “kleist in thun” (1913) [kleist tune'da], hem bir otoportre hem de intihar etmeye yazgılı romantik dehanın zihinsel manzarasında güvenilir bir tur, walser'in kıyısında yaşadığı sarp kayalıkların tasviridir. son paragraf, işkence eden geçişleriyle, edebiyatta bildiğim en muazzam zihinsel yıkım öyküsünü mühürler. fakat hikâyelerinin ve kısa piyeslerinin çoğu bilinci eşikten geri getirir. “nervous”ta [asabi] (1916) birinci tekil şahsın ağzından konuşan walser, “nazik ve kibarca birazcık eğlendiğine” dair bizi temin eder. “sızlanmalar, sızlanmalar, insan hem sızlanmalı hem de onlarla yaşayacak cesareti olmalı. yaşamanın en güzel yolu budur. kimse birazcık tuhaf olmaktan korkmamalı.” öykülerin en uzunu, “the walk” [yürüyüş] (1917), yürüyüşü lirik bir hareketlilik ve yaradılıştan ayrılma, “özgürlük sevinciyle” tanımlar; karanlık ancak sonunda gelir. walser'in sanatı, depresyon ve korkuyu (genellikle) kabullenmek -ezmek, hafifletmek, amacıyla üstlenir. bunlar, yerçekimi ile ilişkisi hakkında hem fiziksel hem de karakter anlamında, kendi kendine yaptığı neşeli olduğu kadar da kasvetli konuşmalardır: yerçekimine karşı yazmak, hareketin ve deri değiştirmenin övülmesi, ağırlıksızlık; dünyada bilinçli bir şekilde yürümenin, umutsuzlukla parlayan “hayat zerrelerinin” tadını çıkarmanın betimlemeleri.

s.123—

susan sontag
vurgulanan yer

türkçesi: filiz çakır
everest yayınları

acı çekmek.

bunun itirafım olarak kabul edilmesini isterdim.

i̇nsanın acı çekmesinin sınırı yoktur. “artık denizin dibine değdim, artık daha derinlere inemem,” diye düşündüğünde, insan daha derinlere iner. böylece sonsuza dek sürer bu. geçen yıl i̇talya’da şöyle düşünmüştüm: bir adım ötesi ölümdür. ama bu yıl öylesine çok daha korkunç geçti ki, casetta’ yı sevgiyle düşünüyorum şimdi! acı çekmenin ucu bucağı yoktur, sonsuza dek sürer gider. sonsuz işkencedir; bir sancıdır. bedensel acı çocuk oyuncağıdır. i̇nsanın göğsünün kocaman bir taşla ezilmesi - insan gülebilir buna!

acının üstesinden gelinebileceğine olan inancımın bir izini bırakmaksızın ölmek istemiyorum. çünkü inanıyorum buna. ne yapmalıyım? jack’in, “ötesine geçmek” dediği şey söz konusu olamaz. yapay bir şey bu.

boyun eğmeli kişi. direnmemeli. kabullenmeli acıyı. ezilmeli altında. tam anlamıyla kabul etmeli. yaşamın bir parçası kılmalı onu.

yaşamda, gerçekten kabul ettiğiniz her şey bir değişikliğe uğrar. böylece acı da sevgiye dönüşmeli. gizem burada. yapmam gereken şey bu. boşa çıkan kişisel sevgiden daha büyük sevgiye geçmeliyim. ona verdiğimi yaşamın bütününe vermeliyim. şu andaki acı geçecek - öldürmezse eğer.

sürmeyecek.

s.242—

katherine mansfield
bir hüzün güncesi

türkçesi: şadan karadeniz
can yayınları

3.
kişinin yaşamının anlamı herzaman 'yanında' değildir — 'uzaklaşır' bazen...

yaşamının anlamı 'uzağında'yken, kişi, bunu kendine unutturacak 'meşgale'ler bulur: çünkü yaşamının anlamının 'uzak' olduğu bilincini sürekli canlı tutmak, dayanılmazdır.

dayanamadığı bir şey de olabilir, anlamı, yaşamının, kişinin——

dayan
ama
dığı
bir şey...

4.
yaşam hep 'burada' yaşanır — kişi nerede olursa olsun, hep 'biryerde'dir; ama, yaşamının anlamı pek ender durumlarda 'orada' bulunur, çok kısa anlar için 'oraya' gelir.

gelip-giden bir şeydir, anlamı, yaşamının, kişinin.

5.
kişinin yaşamının anlamı, huzurlu uyuduğunu bildiği bir kişinin varlığından yansır: onun, orada; şu anda, yanında olmasa da, rahat olduğunu bilmek...

böylece, kişinin yanında olmadığı zamanlarda bile, huzur da verebilir, anlamı, yaşamının, kişiye.

s.68—69

oruç aruoba
olmayalı

metis yayınları

şimdi çabucak ve hiç korkmadan ve sadece birkaç saniye daha ciddiyetinizi korumanızı istiyor ve titreyen sesimizle çok uygunsuz bir iddiada bulunuyoruz.

aşk narsisizme... göz yumar.

burada duraklıyoruz, sözcüklerin üzerinde durmamanızı rica ediyoruz, sözcüklerin sizi öfkelendirmesine izin vermeyiniz; korku içinde tir tir titreyerek iddiayı bir basamak yükseltiyoruz.

aşk narsisizm ister.

hemen karar vermeyin, bizi sonuna kadar dinleyin. sizi kızdıracak terimlerden sakınacağız. utana sıkıla dile getirdiğimiz bu şeylerin ne kadar ayıp olduğunu bizden daha iyi kimse bilemez. bu nedenle dizlerimizin üzerine çöküyoruz, önce sağ dizimizle başlıyoruz, sonra bedenimizi tüm içtenliğimizle eğiyoruz; bu çok yönlü ve saygın diz çökme pozisyonunun ortasında bizi suçlamadan önce biraz sabretmeniz için size yalvarıyoruz. aslına bakarsanız her yerde ciddiyet olması için duacıyız. etrafımızda ciddi bir ortam olduğunu düşünüyoruz. hiçbir şekilde sizi kandırmak amacını taşımıyoruz, sizi sadece ikna etmek istiyoruz. ve hangi ciddiyet, ne kadar isterse istesin, genelleme karşısında, o batılı boğa ve onun son böğürtüsü karşısında kanıt olabilir? eğer işin sonuna kadar kasti bir: credo quia absurdum, ut intelligam* ile biraz olsun idare edebilirseniz, yanaklarımız kızarmaktan, hem de nasıl kızarmaktan inanamazsınız ve dudaklarımız sinsi konuşmalardan kurtulacaktır. sizin (ve sizin) sadece bir paragraflık boşluk süresince (bir sürü boşlukla dolu koskoca bir kitapta tek bir boşluk istiyoruz, çok mu fazla?) düşmanlıkları durduracağınıza ve eğlence hakkınızdan vazgeçebileceğinize güvenebilirsek eğer, o zaman biz de silahlarımızı indirecek ve söylememiz gereken şeyi söyleyerek nasıl hiçbir fikrimizin olmadığını, biçem olmadan düşünmeye cesaret edemediğimizi, en azından terbiyeli bir şekilde ve içimizde yattığı kadarıyla açıklayacağız, çünkü bunun açıklanması gerekiyor, per fas et nefas.* bu onur kırıcı bir başlangıç belki ama çuvala tıkılmış bir kedi gibi sinirli hissediyoruz kendimizi. ve son bir ricamız daha var: kaba tabirle çıkmaza girene kadar değil, iyice batana kadar cesaretimizin içine ettik dememize inanın: aşk narsisizm ister, şunu ifade etmek istiyoruz: belirli bir durumda, muhtemelen, elbette, istisnai bir durumda, belli kalitede bir sevgi (onun tarafından anlaşıldığı ve uygulandığı şekliyle, eğer şöyle düşünmek işinize gelecekse bunu reddetmek bizim de işimize gelmez, dünyadaki bütün âşıklar arasında yalnızca ve yalnızca onun tarafından anlaşıldığı ve uygulandığı şekliyle) beraberinde belirli bir narsisist manevralar sistemini getirir. bütün söylemek istediğimiz bu. sadece bu. bu öne sürmekten özenle kaçındığımız sancılı savdır, şimdi size yalvarıyoruz, eğer ışıkları söndürme nezaketini gösterirseniz, size bu alçakgönüllü iddiayı açıklayacağız.

*. (lat.) i̇nanıyorum çünkü anlamsız, anlamak için inanıyorum. (ç.n.)

*. (lat.) ne pahasına olursa olsun. (ç.n.)

s.59—60

samuel beckett
sıradan kadınlar düşü

türkçesi: hülda öklem süloş
ayrıntı yayınları

aşk: bir tuzak, bir aldatmaca, güneşte kar gibi erimeye mahkûm bir yanılsama, aklın uykusunun bir etkisi, sahtekârlık, nöroendokrin sistemin bize oynadığı bir hile. her aşk er ya da geç ölür, yapay doğasını açık eder. zaman tutkuyu çürütür, sonunu ilan eder, onu bir mal ve hizmet idaresine indirger. dopaminin beynin belirli bölgeleri üzerindeki etkisinin yol açtığı ilk coşkulu çalkantılardan sonra, her aşk ilişkisi arzudan yoksun bir rutine dönüşür. zaman kaçınılmaz olarak ilk buluşmanın heyecanını çevreleyen coşku duygusunu öldürür. yeni'nin uyarıcılığı olmadan, her aşk -erotizmden yoksun- yabancılaştırıcı bir yakınlığın bataklığında son bulur. birçok nesil için, aile reisi olan babanın beyaz atleti, arzunun aile yaşamı tiyatrosuna düşüşünün sembolü olmuştur.* yakınlık giderek yabancılaşır ve arzunun canlılığını geri dönülmez bir şekilde yok eder. aile bağlarının yabancılaşmasının bu geleneksel versiyonunun yerini bugün muhtemelen televizyon karşısında kanepede uzanan çift ya da sohbet etmek ya da tutkuyla planlarını paylaşmak yerine kendilerini otistik bir şekilde cep telefonlarının kapalı dünyasına kaptıran kadın ve erkek karikatürü almıştır.

* bkz. adorno, minima moralia, çev. orhan koçak, 2021 [recalcati'nin 1979 einaudi baskısına (s. 215) atıfla yaptığı bu referansı -la canottiera bianca- kitabın ne i̇talyancasında ne de türkçesinde tespit edebildik. -en.]

s.19—

massimo recalcati
aşk hayatında affetmeye övgü

türkçesi: bilge özsoy
telemak kitap

…
ve çocuklukta içten düşüncemin
pınarlarını açan sıcak ellerinin dokunuşuna rağmen,
ve her şeye rağmen, yardımsız,
hayatın ya da tabiatın içinde olsun,
fark etmiştim o incecik sihirleri, gizlice kalbe sızan,
(en aklı havada gencin bile kalbine) sızan,
ben müstesna bir saygı duymuştum o aşka,
o güzelliği aramıştım, milton'ın söylediği gibi,
korku içeren.
…

s.258—

william wordsworth
prelüd (bir şairin zihinsel gelişimi)

türkçesi: nazmi ağıl
yky

fark etmelisiniz, dedim ona yüzeysel içtenliğimin tüm gücüyle. sizin için bir tuzağım ben. size her şeyi söylemeye çalışmam boş bir çaba olacak; ne kadar dürüst olursam o kadar çok aldatmış olacağım sizi: sizi tuzağa düşerecek olan açık yürekliliğimdir.

s.120—

maurice blanchot
yüceler yücesi

türkçesi: ismail yerguz
kabalcı yayınları, 2008

yaşadıklarımızın yaşadığımız anda anlamdan yoksun oluşudur yazma olasılıklarını artıran.

yazdıklarımın hatırası şimdiden silikleşmeye başladı. bu metnin ne olduğunu bilmiyorum. kitabı yazarak peşine düştüğüm şey bile dağıldı gitti. kâğıtlarımın arasında bir tür niyet beyanı buldum:

yaşanan şeylerin, yaşandıkları andaki sersemletici gerçekliği ile yaşanmış olanın yıllar sonra büründüğü tuhaf gerçekdışılık arasındaki uçurumu keşfetmek.

s.140—

annie ernaux
kızın hikâyesi

türkçesi: siren idemen
can yayınları

gözlüğümüzün numarası hiçbir zaman doğru değildir. ya fazla net görüyoruzdur ya da her şey bulanıktır. artık sürekli baş dönmesinden mustaribizdir. dünyanın yüzeyinde sarhoş gibi dolaşırız ve onu bu kadar iyi tanımasak yönümüzü bulmamız söz konusu bile değildir. bu sebepten dolayı bilmediğimiz sokaklarda yürümez, tanımadığımız dükkânlara adım atmayız. yönümüzü zihnimizin içinde buluruz. sokaklar, kaldırımlar, ağaçlar, evler, dükkânlar, parklar, hepsi zihnimizde çizilidir. bir şeyler değiştirildiği anda yönümüzü yitiririz. her köşeyi tahayyül edebilecek, her levhayı, her yaya geçidini belleyecek durumdaki zihnimiz yeni değişiklikleri kaydedemez artık. bellek dolmuştur çünkü. bizim için genel geçerliğini yitirmiş ama zihnimizde hâlâ genel geçer olarak kayıtlı etkinliklerle dolmuştur, gördüğümüz ve düşlediğimiz manzaralarla, tanıdığımız ve tanımak istediğimiz insanlarla, çocuklarla, köpekler, kediler, ağaçlar, çiçeklerle, okuduğumuz kitaplarla, hem de her bir sayfasıyla, kokularla, seslerle, fikirlerle dolmuştur. çifte bir hayat süreriz. biri dışa dönük, biriyse içe dönük. güvenilir olan içteki hayatımızdır. dışarıdaki hayat bir yanılsama halini almıştır. yani dışarı çıkıp sokaklarda dolaştığımızda, aslında dış dünyadaki sokaklarda değil, içimizdeki sokaklarda yürürüz. kafamızın içinde tüm ayrıntılarıyla kayıtlı dükkânlardan alışveriş yaparız, gerçek dükkânlardan uzunca süredir bir şey satın almamışızdır. sohbet ettiğimizde en içimizde olanlardan bahsederiz, asla dışarıdan değil. genç insanlar bunu bilmez. bizimle, sanki onların dünyasında yaşıyormuşuz gibi konuşurlar. onları hayal kırıklığına uğratmamak için çok güç harcarız. hâlâ orada olduğumuz hissini vermek ancak deneyimlerimiz sayesinde mümkün olur.

s.65—

margit schreiner
hayal kırıklıkları kitabı

türkçesi: ogün duman
metis yayınları

“tekrar söylüyorum, ben tam da hiçbir şey yapmıyor olmam bakımından senden farklıyım. senin aralıksız ortaya koyduğun çabayı ben göstermiyorum. sen kendini hayata bağlı tutuyorsun, bense hayattan kopuğum. her şeye karşı kayıtsızım. uyumak, kayıtsızlığa dalmaktır.*” tam olarak bu kayıtsızlığın ortaya çıkmaya başladığı zaman uykuya dalarız. bebeğinin yanında uyuyan bir anne gök gürültüsünü duymayabilir ama bebeğinin bir iç çekmesi bile onu uyandırır. çocuğu nazarında gerçekten uykuda mıydı? i̇lgimizi meşgul eden şeyler için uyuyor olmayız.

s.51—52

henri bergson
rüya üzerine

türkçesi: canberk şeref
pinhan yayınları

* david lodge, l’homme qui ne voulait plus se lever, paris, rivages, “rivages poche”, 1997.

her şeyin değişebileceğini sananlardanız, bekleyenlerden, umanlardan.

s.117—

sevgi soysal
yürümek

bilgi yayınevi, 1983

annemi gördüm
rüyamda
çocuksuz
ve hayatının aşkıyla
onu hiç bu kadar mutlu görmemiştim.

- böyle olsaydı

s.136—

rupi kaur
güneş ve onun çiçekleri

türkçesi: gizem aldoğan
pegasus yayınları

l—pontalis: ben biraz huzursuzluk seziyorum. burada simgesel ile imgeselden çok söz edip gerçek’ten pek etmiyoruz. son sorular gösteriyor ki gerçeği biraz kaybetmişiz. colette audry çarpıcı bir şey söyledi – neyse ki oidipus sonunda öğrendiğini çok erken öğrenmedi, çünkü sonuçta ömrünü doldurması gerekiyordu. başta gerçek olarak kabul ettiğimiz bir yığın şeyin –özne-ben’in bir yeri temsil ettiği– bir ağ içinde, birden çok girişi olan bir sistem içinde olduğunu görmek pek güzel. bütün bu boyutlar arasında bir harekette değilse nerededir gerçeklik? bir başka deyişle, arzunun tanınmasının birtakım dolayımlardan, avatarlardan, imgesel oluşumlardan, simgesel düzeyde görmezden ya da bilmezden gelmelerden geçmesi gerekiyor. kısacası, sizin gerçeklik dediğiniz bu mu?

kuşkusuz. herkesin gerçeklik dediği, bu.

l—pontalis: yine de gerçeklikte, şey olarak değilse de kategori, norm olarak diğer düzeylerde olmayan fazladan bir şey var. gerçeklik simgenin toplamı değildir.

size bir soru sorayım. aşkın sevilen kişinin gerçek nitelikleri ya da kusurları nedeniyle akamete uğramasının ne kadar ender olduğunu fark etmiş miydiniz?

l—pontalis: hayır diyebileceğimden emin değilim. bunun geriye bakılınca görülen bir yanılsama olmadığından emin değilim.

ender dedim zaten. aslında, bu konuya gelince, bunlar bahane cinsinden şeyler olmalı. gerçekliğe dokunulduğuna inanmak istiyoruz.

l—pontalis: ama bunun sonuçları çok öteye uzanıyor. doğru bir tasavvurun hiç olmadığı, sürekli bir düzeltmeden öbürüne, bir seraptan öbürüne gittiğimiz anlamına geliyor.

s.272—

jacques lacan
freud’un teorisinde ve psikanalizin tekniğinde ben

seminer 2. kitap (1954-1955)

türkçesi: savaş kılıç
metis yayınları

az sonra dönüp karaya doğru bakacağını düşünüyor esme. ama tereddüt ediyor çünkü ne göreceğinden emin değil. ekose piknik örtüsünün üstünde oturan ailesini mi? yoksa iris denen kız kumların üstüne oturmuş onu mu izliyor olacak? kendisini mi görecek? hangi esme’yi? bilmesi mümkün değil.

esme dönüyor. rüzgâra kapılan saçları başının tepesinde uçarak tutam tutam yüzüne yapışıyor. i̇şte kız orada, esme’nin beklediği gibi kumlara oturup bağdaş kurmuş. o hafif endişeli kaş çatışıyla onu izliyor. ama yo, esme yanılmış. kız ona değil, daha da ileriye, ufka doğru bakıyor. sevgilisini düşündüğünü anlıyor esme.

kız ona olağanüstü geliyor. mucize gibi bir şey.

bütün ailesinden – ondan ve kitty’den, hugo’dan, önceki bütün bebeklerden ve annesiyle babasından – hepsinden, bir tek bu kız kalmış. geriye bir tek o kalmış. herkes elleriyle gözlerini, başını yan yatırışını, yanlara düşen saçlarını esme’nin annesinden aldığından habersiz kumların üstünde oturan bu siyah saçlı kızda toplanmış. esme herkesin kimliklerinin içinden geçip gittiği birer kanal olduğuna karar veriyor: özellikleri, tavırları, alışkanlıkları ödünç alıyor, sonra iade ediyoruz. hiçbir şey bize ait değil. dünyaya bizden önce yaşayanların anagramları olarak geliyoruz.

s.91—92

maggie o'farrell
esme lennox nasıl yok oldu

türkçesi: kıvanç güney
domingo yayınları

bürokrasi çarkı kendi içinde ruhsal çarpıklığa uğrattığı kişilerle, payesiz insanlarla, domuzlaştıkça domuzlaşıyor ve büsbütün umacı bir bela görüntüsüne giriyordu.

s.120—

birinci şubeden dumdum kadri’nin bütün dikkat, not ve raporlarına rağmen, alışılmış kalıpların çok dışında yeni fikir akımları, modern teoriler ve yasaklı yapıtlar konuşulurdu o dünyada. ve herkes kendini biraz kahraman, biraz anlaşılmamış sanatçı, biraz yarınki kuşakların insanı olarak görür, bu dünyalardan habersiz yaşayanlara da, beyin ve yürek fukarası birer kakavan olarak bakardı.

s.140—

zaman hep biraz kadehlerin arkasında ve boyutsuzdur… ve bitmeyen bir can sıkıntısı, anlamsız bir bekleyiş yarını, düşte bile biçimlenemeyen gelecek…

s.170—

çetin altan
viski

hürriyet yayınları
ekim 1978

özellikle dikkat çekmek istediğim husus, kadın ile erkeğin anne imgelerinin birbirinden çok farklı olduğudur. kadın için anne, cinsiyetinin belirlediği bilinçli yaşamın misalidir. oysa erkek için anne, örtük bilinçdışının imgeleriyle dolu, henüz tanımadığı bir yabancıdır. salt bu nedenle bile, erkeğin anne kompleksi kadınınkinden tümüyle farklıdır. erkek için anne en başından beri son derece simgesel bir karaktere sahiptir, erkeğin anneyi idealize etme eğilimi de bundan kaynaklanıyor olsa gerek. birini idealize etmek, kötülükten korunma isteğidir aslında. i̇nsan korktuğu şeyi savuşturmak istediğinde idealize eder. korkulan şey bilinçdışı ve onun büyülü etkisidir.

s.41—

carl gustav jung
dört arketip

türkçesi: zehra aksu yılmazer
metis yayınları

makine, hangi bilinç ya da biçimselleştirme düzeyinde işe karışacaktır? kendiliğinden bir sıçramayla bilinçaltı, hatta bilinçdışı düşüncelere, en ilkel fantazmalara bağlanma sakıncası içerir. gittiği her yerde her zaman ondan daha önce var olan, en karanlık isteklerini eyleme dönüştüren praglı öğrencinin kopyası gibidir.

«düşüncelerimiz» de aynen olayın haber içinde gerçekleşmesi gibi, meydana gelmeden önce gerçekleşecektir. eğer bir sonuca varmak gerekiyorsa, bu sonuç, bütün düşünce sisteminin yakında makine düzenine ayak uydurması olacaktır. sonuçta, ancak makinenin yakalayabileceği ve işlemleyebileceği bir şey veya makinenin talep edeceği bir şey düşünülecektir.

bilgisayarlar ve bilgi-işlemde daha şimdiden durum böyledir. genelleştirilmiş arayüzeyde, düşüncenin kendisi sanal gerçekliğe, sentezize edilmiş görüntülerin veya metin işlemlerindeki otomatik yazının eşdeğerlisine dönüşecektir.

yapay zekâ demek doğru mu? onun içinde yapaya, yanılsamaya, ayartmaya, dünya oyununa ilişkin daha kurnaz, daha sapkın, daha keyfi bir düşüncesinin gölgesi bile yoktur. oysa düşünce ne üst düzeyde işlevler mekaniği ne de işlemsel tepkeler dizisidir. o, biçimlerin, oynak yanılsamanın ve görünüşlerin retoriğidir — bir çözümlemenin değil, dünyanın anamorfosa uğratılmış bir görüntüsüdür. bilgi-işlem ve beyinsel makineye gelince, görüntülere egemen değildir; ancak hesaba egemen olabilir ve çabası da, bütün sibernetik ve sanal makinelerde olduğu gibi dünyanın gerçek zamanda düzmece bir taklidinin yapılması yoluyla bu temel yanılsamayı yok etmektir.

görüntünün yanılsaması nasıl sanal gerçekliği içinde yok oluyor, bedenin yanılsaması genetik kaydı içinde kayboluyor, dünyanın yanılsaması teknik olarak gerçekleştirilmiş yapay nesneler içinde kayboluyorsa, insan beyninin bir ayna ve örnek gibi görülebileceği mantıksal bir düzenek ya da sibernetik bir tepkesel makine olarak değil de, bir oyun, bir tuzak, bir dalavere, bir cinayet olarak dünyanın doğal (doğaüstü) anlayışı da yapay zekâ içinde öyle kaybolur.

s.48—49

jean baudrillard
kusursuz cinayet

türkçesi: necmettin sevil
ayrıntı yayınları

gayet iyi bilirsiniz, insanlar aldatılmak ister. sadece, aptallar çoğunlukta olduğundan değil. i̇nsanlar sevinç için doğup sevinç bulamadıklarından, bağıra çağıra sevinci aradıklarından. budur, daha akıllı olanları bile zaman zaman bönleştiren, bakışlarını daraltan; bir parıltıya kapılıverirler ve o parıltının altın vaad etmesi bile gerekmez, parıldıyor olması yetebilir. bir musibet öğretir; fakat çok geçmeden iptila galebe çalar ve bu defa aldanmayacağını umar insan. ciddi bir durumun ortaya çıkması halinde hazır bulunmak, o fırsatı kaçırmak istemiyordur. oysa bu esnada sürekli yeni ve ham çocuklar yetişmekte, hep yeni dolandırıcılar, aslında kuvvete de dönüşebilecek olan bir zaafa kanca atmaktadırlar. zira mutluluğa bir zaafı vardır insanın, gülmeye bir zaafı vardır ve bundan sonra daha iyi bir şeyin pek olamayacağına, o ağzı burnu kırılmış kanaate meyletmez. zaafın istismarının, küçük veya büyük sahtekarlarca gerçekleştirilmesi gerekmez. güzel göstermecilik her yerde aranır, kötü kitaplar bununla doludur. ama sonlara doğru gayet manidar biçimde şekerin dozu artar, kabarır veya pot yapar. yaşam çetindir, lâkin per saldo (muhasebe dengesinde) kârlı çıkılmalıdır. başka zaman açıkgöz olan da, ‘son iyi gelirse, boşver’ duygusunun tesiri altında kalır.

s.533—

ernst bloch
umut i̇lkesi, cilt 1

türkçesi: tanıl bora
iletişim yayınları

bir şey tuhafsa, insanlar çamurlu ayaklarıyla girip o tuhaflığın nedenini çözme hakkını kendinde buluyor. bu beni fazlasıyla rahatsız ediyor; sinir bozucu, küstahlıktan başka bir şey değil.

s.49—

sayaka murata
kasiyer

türkçesi: h. can erkin
turkuvaz kitap

i̇nsanlar bana yeni tasarılarımın ne olduğunu soruyorlar, diyor gülümseyerek. onlara ne söyleyeyim? bu gece sevişmek. öğleden sonra yeni bir desen çizmek. şaşırmak!

asansörle beşinci kattaki dairesinden aşağı inerken yeni bir desen çizebileceğini düşünüyorum.

metroda yarıdan fazlası dolu bir vagonda boş bir koltuğa oturuyorum. vagonun dibinde kırk yaşlarında bir adam elini tutarak görmeyen gözlerle kendisini izleyen sakat karısıyla ilgili bir şeyler söylüyor. oturdukları evden çıkarıldıklarını ve yardım için bir kuruma başvururlarsa, birbirlerinden ayrı kalabileceklerini söylüyor.

sakat bir kadını sevmenin nasıl bir şey olduğunu bilmezsiniz, diyor adam vagondaki yolculara, ben onu sevebileceğim kadar, en az sizin karılarınızı, kocalarınızı sevdiğiniz kadar seviyorum.

bazı yolcular adama para veriyor. o da hepsine, merci pour votre sensibilité, diyor…

bu sahnenin bir yerinde birden onu leica’sıyla orada görmeyi umarak vagonun kapısına bakıyorum. birden ve düşünmeden yapılmış bir hareket benimki.

fotoğraf, diye yazmıştı bir zamanlar o anaç el yazısıyla, sürekli bakmanın sonucu, belli bir anı ve onun sonsuzluğunu yakalayan kendiliğinden bir dürtüdür.

s.52—53

john berger
fotokopiler

türkçesi: cevat çapan
metis yayınları

bu cesaret, umutsuzluğun karşıtı olmayacaktır. tıpkı bu ülkede yaşayan her duyarlı kişinin son 20-30 yıldır karşılaştığı gibi, umutsuzlukla sık sık yüz yüze geleceğiz. bu yüzden kierkegaard, nietzsche, camus ve sartre cesaretin umutsuzluğun yokluğu olmadığını ortaya attılar; cesaret, daha çok, umutsuzluğa rağmen ilerleyebilme yetisidir.

gerekli olan cesaret salt inatçılık da değildir -mutlaka başkalarıyla birlikte yaratmak durumunda kalacağız. fakat eğer kendi özgün fikirlerinizi ifade etmezseniz, kendi varlığınızı dinlemezseniz, kendinize ihanet etmiş olacaksınız. bütüne katkıda bulunmadığınız için ihanetiniz toplumumuza da karşı olacak.

bu cesaretin başlıca özniteliği bizim kendi varlığımız içinde onsuz kendimizi bir boşluk olarak hissedeceğimiz merkezileşmişliği gerektirmesidir. i̇çteki “boşluk”, dışla bir duygusuzluk[4] ilişkisidir; ve uzun vadede, bu duygusuzluk korkaklık olarak birikir. bu yüzden bağlanışımızı her zaman kendi varlığımızın merkezinde temellendirmek zorundayız, yoksa hiçbir bağlanma otantik[5] düzeye varamaz.

üstelik cesaret gözüpeklikle de karıştırılmamalı. cesaret kılığında ortaya çıkan şey kişinin bilinçdışı korkusunu örtmek için kullandığı sıradan bir kabadayılık ve ii. dünya savaşı’ndaki “ateşli” pilotlar gibi kendi maşizmosunu[6] kanıtlamak olabilir. böylesi cesaret, sevgi ve sadakat gibi diğer kişisel değerleri arasında yer alan bir erdem ya da değer değildir. cesaret tüm diğer erdemlerin ve kişi değerlerinin altında yatan ve onlara gerçeklik kazandıran temeldir. cesaret olmaksızın sevgimiz salt bağımlılık olarak solar. cesaret olmaksızın sadakatimiz uyumculuk halini alır.

courage (cesaret) sözcüğü, “kalp” anlamına gelen fransızca sözcük “cœur” ile aynı kökten gelir. kalbin kollara, bacaklara ve beyne pompaladığı kan ile tüm diğer organlara kazandırdığı işlev gibi, cesaret de tüm psikolojik erdemleri olanaklı kılar. cesaretin yokluğunda diğer değerlerden, çürüyen erdem müsveddeleri olarak söz edilebilir.

i̇nsan varlığında oluş (being) ve oluşuşu[7] (becoming) olanaklı kılmak için cesaret şarttır. eğer benlik bir gerçekliğe sahip olacaksa, benliğin bir ileri sürülüşü, bir bağlanışı esas olmaktadır. bu, insan varlığıyla doğanın geriye kalan kısmı arasındaki ayrımdır. meşe palamudunun meşe olması otomatik büyüme iledir; herhangi bir kendini bağlama şart değildir. enik de benzeri şekilde içgüdülerine dayanarak kedi olur. bu gibi yaratıklarda doğa ve varlık özdeştir. oysa bir kişinin bütünüyle insan olabilmesi sadece kendi kararlarına ve kendini bu kararlara bağlayışına dayanır. i̇nsanlar değer ve onura, günden güne verdikleri karar yığınıyla ulaşırlar. bu kararlar cesaret gerektirir. bu da, paul tillich’in cesareti niye ontolojik[8] olarak nitelediğini anlatır -cesaret varlığımızda esastır.

s.40—41

rollo may
yaratma cesareti

türkçesi: alper oysal
metis yayınları

———

notlar:

4. duygusuzluk (apathy): apathy sözcüğü, duygu, acı anlamına gelen pathos sözcüğünün başına olumsuzluk anlamı katan a'nın getirilmesiyle üretilmiştir. tutkudan, heyecandan, duygulanımdan kurtulma, etkilenmeme; duygu veya duygulanım eksikliği ya da yokluğu anlamına gelir. may'e göre duygusuzluk, dünyanın baskısı altında kişinin içe dönmek zorunda kalmasıyla gündeme gelir, birey bu yüzden yeni bir kimlik problemiyle yüz yüzedir; "kim olduğumu bilsem de, hiçbir anlamım yok. diğer insanları etkileme olanağım yok. “böyle başlayan sürecin bir adım ötesi duygusuzluk, daha sonrası ise şiddete başvurmaktır. may, duygusuzluğu seks olgusu içinde incelediğinde, kişinin “ölü” olmadığını kanıtlamak için sekse abandığını anlatır. i̇ç yaşam kuruduğu, duygu azaldığı zaman duygusuzluk artar, kişi bir diğer insanla has bir etkileşim kuramayıp, ona dokunamazsa, şiddet, iblisçe bir zorunlulukla olası olan en dolaysız dokunma itkisi halinde ortaya çıkar. bununla birlikte, may duygusuzluğu, modern çağda yaşamanın zorunlu sonucu olarak görüp, bu durumu trajik bir paradoks olarak niteler: “bir çeşit duygusuzlukla kendimizi korumalıyız," der. duygusuzluk, insanın aşırı dürtüldüğü bir ortamda, “iz bırakacak bir hasara uğramadan yenilgiyi yaşamasıdır, ancak duygusuzluk hali uzarsa, salt zamanın geçişi ile, kişi zarar görür.” duygusuzluk, bir havlu atma, es koyma, geçici bir pes etme gibi görüldüğünde, “insan en büyük iflası içinde tekrar bir şey yapabilecek duruma gelene kadar kişiliği koruyan bir mucizedir." (ç.n.)

5. otantik (authentic): otantik sözcüğü edimle, edimsellikle, olgu ile olan bağlılığı, ayrılmazlığı vurgular, burada önemle üzerinde, durulan nokta, araya hiçbir taklit, sahtelik, ikiyüzlülük girmeden bahsedilen edimin ya da olgunun belirli bir kaynakla ya da özle (gelenek, âdet, usul, örf, psikoloji) tam bir içtenlikle uyum, bağlılık içinde olmasıdır. varoluşçulukta otantiklik (authenticity) eyleme, edime en içten bir merkezin sağlanabilmesi için büyük önem taşır.

varoluşçular yaşamdaki değer çarpıklığı ve karmaşasına karşı, otantik merkezleri gündelik yaşamdaki varlıkbilimsel duygulanımlarda bulgulamaya girişip, var olan değerlerin sürüp gidebilmesi için sakıncalı olan bu duygulanımları (korku, kaygı, duygusuzluk, utanç, suç, başkaldırı, günah, melankoli, umutsuzluk, saçmanın duyumsanışı, ölüm, acı çekme, dekadans, kötü, demonik, tutku, yabancılaşma vb.) önplana çıkartarak yeni bir insan imgesi yarattılar, bu girişimde de fenomenolojik yöntemi çok verimli bir biçimde kullanarak yeni yaşam değerlerinin kurulabilmesi için çok geniş ufuklar açtılar. bu girişimde otantik bilincin yaratılması büyük önem taşır. otantik bilincin yaratılışı husserl'in redüksiyon (indirgeme), paranteze alma kavramlarında gösterilmiştir. bu yöntemle kişi kendi varlığını en temelde kuran yaşam olgularını bulmak için kendi yaşamını oluşturan tüm olguları bir indirgemeye, paranteze almaya tabi tutar. kişinin varlığını en temelde kuran olgular onun primordial egosunu oluştururlar, primordial ego, kişinin varlığını en temelde kuran, her şeyden önce olan varlığıdır. otantik bilincin temelinin atılabilmesi, bu en temel olguların doğru bir şekilde seçilebilmesi ve kişinin bilincinin bu temel olguları bilebilme yeteneğiyle olanaklıdır. (daha ayrıntılı bilgi için, bkz. nermi uygur, edmund husser vde başkasının ben'i sorunu, yapı kredi, 1998.) (ç.n.)

6. maşizmo: i̇spanyolca macho kökünden gelir ve eril, erkekçe, erkeğe ait anlamındadır. erkek psikolojisinin en dolaysız ifadesini dile getirir, bir gözüpekliğin nihai sonucu kendi ölümüne sebep olmak, ya da en azından bir polisin copuyla kafayı patlatmaktır - ikisi de cesaret göstermenin pek üretken biçimleri sayılmaz. (ç.n.)

7. oluşuş (becoming): her ne kadar olmaktan, oluşmak yüklemine geçerek oluşuş sözcüğüne vardıysak da, i̇ngilizcede oluş karşılığı olan being ile, oluşuş karşılığı olan becoming'in anlam açısından ayrıldıklarını eklemek gerek. become yükleminin kökü, bir şeye doğru gelmek, yaklaşmak, rast gelmek, uygun gelmek, denk düşmek, karşılaşmak, varmak, gitmek; ortaya çıkmaya gitmek; bir varlık ortaya çıkarmak; belirgin bir doğayı, özü, ilerlemeyi, anlamı meydana çıkartacak şekilde gelişmek anlamına geliyor. buradan hareketle, oluşuş ismini türettiğim becoming sözcüğü, denk gelmek, yerine oturma eylemi; varlığa gelme; ayn bir safha ya da koşula götüren bir değişim içinde ortaya çıkma, belirme; yeni olanım kendini gösterdiği bir süreç; değişme anlamına geliyor. rollo may kitabının önsözünde "olma cesaretinden” hareketle, kişinin bir boşluk içinde olamayacağını, varlığımızı yaratarak ifade edeceğimizi, yaratıcılığın oluşun zorunlu bir devamı olacağını söylüyor. oluşuş sözcüğü bir bakıma fizikte vektörlerin gördüğü işlevi yerine getiriyor, yani insan varlığına yönü/yönleri ekliyor. kişinin sadece varlığından bahsedemeyiz, onun oluşunun aynı zamanda bir yönü vardır, ya da kişi bir anlamı tamamlamaya, o anlama doğru ilerlemeye gider, başka bir deyişle bir anlama gelir, varır, ulaşır. bu yönü, yönlenmeyi tanımlamak için de inaksallılık, niyetlilik anlamına gelen intentionality sözcüğü kullanılıyor.

8. ontolojîk (varlıkbilimsel): varlıkbilim (ontoloji): varlığın incelenmesi ya da bilimi; metafiziğin, varlığın doğası ve ilişkilerine değinen bir dalı. "yeni ontologi varlık fenomenlerinden kalkar. onun tavrı, bütün bilimlerin tavrı gibi, 'naiv' ve 'dolaysız'dır. bizim yıllardan beri üstünde çalıştığımız felsefi anthropologi'miz de ontologik temellere dayanır, yani kavramlardan değil, kavranandan kalkar; naiv ve dolaysız bir tavırla, insanın temel fenomenlerini' ele alır. biz, insanda karşılaşılan temel fenomenlere, insanın 'varlık şartları' adını veriyoruz. varlık şartları, yüksek ya da alçakları, gelişmiş olmaları ve olmamaları, hangi basamak üzerinde bulunursa bulunsun, bütün insan toplulukları için ortak olan fenomenler, olaydır." (takiyettin mengüşoğlu, “antropolojinin işığında eğitim”, felsefe kurumu seminerleri içinde, ttk, 1977.) ontoloji, “varolanın, varlığının yapılarının bir bütün olarak alındığı zaman incelenmesidir. bir dünya ya da insan gerçekliği olsun, varlığın, ‘oradalık’ını oluşturan şartlar içinde kendisinin incelenmesidir. (ç.n.)

sone 18

seni bir yaz gününe benzetmek mi, ne gezer?
çok daha güzelsin sen, çok daha cana yakın:
taze tomurcukları sert rüzgârlar örseler,
kısacıktır süresi yeryüzünde bir yazın:
işıldar göğün gözü, yakacak kadar sıcak,
ve sık sık kararır da yaldız düşer yüzünden;
her güzel, güzellikten er geç yoksun kalacak
kader ya da varlığın bozulması yüzünden;
ama hiç solmayacak sendeki ölümsüz yaz,
güzelliğin yitmez ki, asla olmaz ki hurda;
gölgesindesin diye ecel caka satamaz
sen çağları aşarken bu ölmez satırlarda:
i̇nsanlar nefes alsın, gözler görsün, elverir,
yaşadıkça şiirim, sana da hayat verir.

s.77—

william shakespeare
tüm soneler

türkçesi: talât sait halman
cem yayınevi, 1993


——

xviii

değişir miyim seni bir yaz gününe?
çok daha güzelsin sen çok daha ince:
mayısın goncaları sert rüzgarlarla titrer,
yaz günleri kısa bir düş gibi gelir geçer:
bazen cehennemin ateşi tepende parlar,
sonra altın gibi saçlar sararıp solar
her ne kadar güzel olsan sonun değişmez;
ne şans, ne doğa yasası sana yardım etmez.
fakat senin sonsuz yazın hiç solmayacak,
i̇nce güzelliğin de hiç silinmeyecek,
ne de ölüm seni gölgesine alabilecek,
unutulmaz izlenimlerin ebedi sürecek;
i̇nsanlar soluk aldıkça, gözler gördükçe
aşkım yaşadıkça, sana da hayat verecek.

türkçesi: erdal ceyhan

i̇çimizden her birimiz her an kendi kendisi olmaktan çıkmak, biricik ve aktarılması olanaksız benliğini yitirmek tehlikesindedir. i̇nsanların çoğu olmayı beklediği o kendi kendisine durmadan ihanet eder; aslına bakarsanız, kişisel bireyselliğimiz asla tümüyle gerçekleşmeyen bir kişi, heveslendirici bir ütopya, her birimizin gönlünün en derininde saklı tuttuğu bir gizli efsanedir. pindaros’un kahraman etiğini şu bilinen buyrukta özetleyişi çok iyi anlaşılır: γένοιο οἷος εἶ, yani “her kimsen o olmayı başar.”

yani insanın konumu özünde belirsizliktir. xv. yüzyılda bir bourgogne’lu beyin dile getirdiği şu zarif söz ustalığı pek yerinde oluyor: “rien ne m’est sûr que la chose incertaine.” “emin olduğum tek şey belirsizliktir.”

s.40—

josé ortega y gasset
i̇nsan ve “herkes”

türkçesi: neyire gül işık
metis yayınları

peki arendt kitapta (augustinus’ta sevgi kavramı) neyi ele alıyor? annesine ithaf ettiği nüshanın üzerine el yazısıyla düştüğü notta özetle şöyle diyordu: “i̇lk bölümde insan sadece kendini sevdi, ikinci bölümde ise sevmeyi. bir başkasını ne zaman sevecek?” kitap aslında üç bölümden oluşuyor ve son bölüm augustinus tarafından ortaya atılan bir terim olan “vita socialis” başlığını taşıyor. “toplum içindeki yaşam” tamamen ilahi düzen tarafından karakterize edilen bir “bir-aradalık” (miteinander) tarafından belirlenir. başlangıçtan, yani ilk günahkâr olan adem’den beri, tüm insanların paylaştığı tarihsel bir boyut söz konusudur burada, çünkü her insanın izi adem ve havva’ya kadar sürülebilir. tanrı’nın, oğlu mesih’i insanlığın “bir-aradalığının” bir parçası kılması ve onunla birlikte olası bir kurtuluş tarihini de başlatması, tarihsel boyuta asli günahtan kurtuluş hedefine doğru bir yön verir. böylece saf komşu sevgisinden ibaret olan “bir-aradalık” belirleyici bir boyuta genişler: sadece tanrı için ve sadece cennette var olan sevgi. i̇nsanlar bunu ise ancak inançla deneyimleyebilirler.

s.23—

thomas meyer
hannah arendt kimdi?

türkçesi: özlem kırtay, ebubekir demir
lejand kitap

elimde ordu müzesinin kataloğuyla bütün odaları dolaşıyorum; ev sanki aylardır içinde oturulmamış gibi, çünkü malina yalnız başına olduğunda, hiçbir yer dağılmaz. lina sabahları sıkça yalnız çalışabildiğinde, beni çağrıştıran her şey kutuların ve dolapların içinde kaybolur, hiç toz havalanmaz, yalnızca benim sayemdedir ki, birkaç saate kadar etraf yeniden tozlanıp pislenecek, kitaplar birbirine karışacak, oraya buraya kâğıtlar saçılacak. henüz etrafta hiçbir şey yok. yolculuğa çıkmadan önce anni’ye, st. wolfgang’a gelebilecek posta için bir zarf bırakmıştım; bir kart olacak bu, yani özel bir sürpriz değil, ama paris’ten ve münih’ten gelen mektupların ve kartların yanına, bu çekmeceye koyabilmem için, bu karta ihtiyacım var yine de. en üstte, viyana’dan yazılıp st. wolfgang’a gitmiş bir mektup duruyor. şimdi tek eksiğim, mondsee.

telefonun önüne oturuyorum, bekliyorum ve sigara içiyorum, ivan’ın numarasını çeviriyorum, telefonunu çaldırıyorum, daha günlerce cevap vermeyecek, ve ben daha günlerce, ölmüş gibi görünen, giderek ısınan viyana’da dolaşabilirim ya da burada oturabilirim, kendimde değilim, kendim burada değil, nedir bu, kendimin olmaması? burada olmadığında, nerede oluyor bu kendim? bu boşluk hem içimde, hem de dışımda, burada kendim, hiçbir yerde yokum, nereye istersem oturabilirim, eşyalara dokunabilirim, kaçabildiğim ve yeniden kendimsizlikte yaşayabildiğim için sevinebilirim. kendim gibi, olmayan ülkeme döndüm, sığınabileceğim o engin ülkeme. malina olmalı telefon eden, ama o değil, ivan.

s.157—

ingeborg bachmann
malina

türkçesi: ahmet cemal
yky